فضل بن عبّاس بن عبد المطّلب قُرَشي هاشمي، پسر اُمّ فضل (لبابه، دختر حارث) و بزرگ‏ترين فرزند عبّاس است. او را از ياران پيامبر صلي الله عليه وآله و امام علي عليه السلام شمرده‏اند. در فتح مکّه و جنگ حُنَين، همراه پيامبر خدا جنگيد[1]  و هنگامي که مردم در جنگ حُنَين به پيامبر خدا پشت کردند و گريختند، او ايستادگي کرد.[2]

 فضل، جزو کساني است که پيامبر صلي الله عليه وآله را غسل دادند و در مراسم کفن و دفن ايشان حاضر بود و همراه علي عليه السلام وارد قبر شد.[3]

 او از زمره ولايتمداران مخلص امام علي عليه السلام و از مدافعان حقّ خلافت او بود.[4]  در خاکسپاري فاطمه‏عليها السلام شرکت داشت[5]  و در سال هجدهم هجري به روزگار خلافت عمر بن خطّاب، وفات کرد.[6]

 در  الأخبار الموفّقيات - به نقل از محمّد بن اسحاق – آمده است:

چون با ابو بکرْ بيعت شد، قبيله تَيْم بن مرّه، فخرفروشي کردند ؛ ولي عموم مهاجران و بيشترِ انصار، ترديد نداشتند که پس از پيامبر خدا، علي عليه السلام، همه‏کاره و جانشين است.

 پس فضل بن عبّاس گفت:اي قبيله قريش و بويژه اي بني تَيم! شما جانشيني پيامبرصلي الله عليه وآله را به سبب نزديکي به پيامبر صلي الله عليه وآله گرفتيد، در حالي که ما شايسته آنيم و نه شما.

 اگر ما اين خلافت را - که شايسته‏اش هستيم - طلب مي‏کرديم، ناخشنودي مردم، بيش از آن بود که ديگران به خلافت رسند و اين، از سرِ حسادت و کينه‏اي است که با ما دارند و ما مي‏دانيم که سرور ما پيماني [با پيامبرصلي الله عليه وآله] دارد که بدان عمل مي‏کند.[7]

پی نوشت:

[1] المستدرک علي الصحيحين:5196:308:3، الطبقات الکبري:54:4.

[2] المستدرک علي الصحيحين:5196:308:3، الطبقات الکبري:54:4، تاريخ الطبري:74:3.

[3] المستدرک علي الصحيحين:5196:308:3، تاريخ الطبري:211:3-213.

[4] الأخبار الموفّقيّات:380:580.

[5] الطبقات الکبري:29:8، تاريخ الطبري:241:3، الکامل في التاريخ:21:2.

[6] المستدرک علي الصحيحين:5196:308:3، الطبقات الکبري:55:4.

 درباره تاريخ درگذشت او، اخبار متفاوتي رسيده است. برخي گفته‏اند: «در روزگار ابو بکر، در کنار خالد بن وليد، کشته شد» و برخي او را «از کشتگان نبرد يَرموک» دانسته‏اند (ر. ک:المستدرک علي الصحيحين:5197:308:3 و 5198، التاريخ الکبير:502:114:7.

[7] الأخبار الموفّقيّات:380:580.